Biotechnologia

Leki

• Czy leki mogą zmieniać ludzkie DNA?

  Zwykłe leki, jakie stosujemy na co dzień - nie. Są jednak szczególne grupy leków, których działanie opiera się na wpływaniu właśnie na DNA. Należą do nich na przykład substancje stosowane w chemioterapii nowotworów. Przykładem może być cisplatyna. Jej działanie polega na tworzeniu wiązań pomiędzy niciami DNA oraz w obrębie każdej z nich. Takie "skrępowanie" DNA sprawia, że podziały komórkowe stają się niemożliwe i komórka umiera. Niestety cisplatyna działa niespecyficznie, co oznacza, że uszkadzane są nie tylko komórki nowotworu, ale też te zdrowe. Lek ten ma więc wiele skutków ubocznych. O ile właściwie stosowana cisplatyna może ratować życie, o tyle inny lek działający na DNA stał się prawdziwym koszmarem. Chodzi o Talidomid, lek uspokajający, który w latach 1957-1961 stosowany był m.in. u kobiet w ciąży. Wiązał się on silnie z pewnymi obszarami DNA zakłócając szczególnie działanie genów odpowiedzialnych za tworzenie się kończyn, oczy i uszu u płodów. Prowadziło to do poważnych wad rozwojowych takich jak niewykształcenie rąk i nóg.

Genetyka

• Ilu rodziców tak naprawdę będzie mieć sklonowana osoba?

  Troje. By to zrozumieć, trzeba wiedzieć, jak wygląda procedura klonowania. Jak to się robi? Należy podbrać od dawczyni komórkę jajową. Ostrożnie wyjąć z niej jądro komórkowe. Od innej dawczyni/dawcy pobrać komórkę ze skóry, mięśnia czy innej tkanki. Ten właśnie człowiek zostanie sklonowany. Z tej komórki także wyjąć jądro komórkowe i przenieść je do pustego jaja. Tak uzyskane jajo trzeba poddać delikatnemu szokowi elektrycznemu. Powinno zacząć się dzielić i rozwijać w kilkukomórkowy zarodek. Na tym etapie trzeba wszczepić go do macicy  matki zastępczej. Jeśli ciąża przebiegnie normalnie i dziecko się urodzi - mamy klona! Mamy w nim więc DNA: matki i ojca klonowanego człowieka. Mamy też DNA dawczyni komórki jajowej. Poza jądrem bowiem w komórce znajduje się także tzw. DNA mitochondrialne. Mitochondria to „komórkowe elektrownie”.Można wyjąć z jaja jądro i zastąpić je innym. Nie można w ten sposób wymienić mitochondriów. Kolejna matka to może być ta, która donosi ciążę (to już czwarta w tym zestawie).

• Czy da się sklonować wymarłe gatunki zwierząt?

  Nic nie jest niemożliwe, ale to bardzo trudne. Po pierwsze, trzeba mieć dobrze zachowane tkanki zwierzęcia, które ma być sklonowane. Po drugie: komórki jajowe zwierzęcia tego samego gatunku, po trzecie matkę zastępczą, która donsoi ciążę. Jak to zrobić, skoro gatunek wymarł? Próby klonowania z użyciem gatunków blisko spokrewnionych jak na razie kończą się fiaskiem.

• Jak jak długo można przechowywać tkankę osoby, którą chcielibyśmy sklonować?

  Udało się sklonować mysz, której tkanki były zamrożone 25 lat.

Klonowanie

• Popełniono zbrodnię. Przestępca pozostawił swój materiał genetyczny. Okazuje się, że DNA pasuje do dwóch osobników, będących swoimi klonami. Co na to prawo?

  Mamy tutaj do czynienia z sytuacją analogiczną, jak zbrodnia dokonana przez bliźnięta jednojajowe. Ich DNA również będzie identyczne. Dlatego w identyfikacji przestępców nie można się opierać wyłącznie na analizie pozostawionych na miejscu przestępstwa śladów DNA.

• Kto jest rodzicami klona? Dawca tkanki czy rodzice dawcy tkanki? Jak miałby wyglądać kwestie związane z prawami dziecka i rodziców?

  Zgodnie z obowiązującym w Polsce prawem, matką jest kobieta, która urodziła dziecko. Zatem matką będzie kobieta, która urodziła dziecko, nawet w sytuacji, kiedy to nie jej jajeczko zostaje pozbawione materiału DNA i wykorzystane w procesie zapłodnienia. Natomiast ojcem jest mężczyzna, od którego pochodzi polowa materiału genetycznego dziecka, a więc ten, którego materiał genetyczny został użyty do zapłodnienia jajeczka osobnika poddawanego klonowaniu.

• Jaki jest status prawny ludzkiej tkanki mięśniowej wyhodowanej in vitro? Załóżmy dla uproszczenia, że jest to klon mojej tkanki... Czy wolno mi ją zjeść? Czy będzie to czyn karalny? Autokanibalizm??? ;)

  Kanibalizm, czyli jedzenie ludzkiego mięsa, sam w sobie nie jest czynem zabronionym (abstrahując od jego oceny moralnej), choć często współwystępuje przy przestępstwach przeciwko życiu i zdrowiu. Dopiero zabójstwo lub okaleczenie w celu zdobycia ludzkiego mięsa dla celów np. spożywania są zabronione przez prawo. Samo spożywanie ludzkiej tkanki nie jest więc przestępstwem; byłoby nim np. sprzedawanie ludzkiego mięsa jako zwierzęcego, ale takie zachowanie zakwalifikowane zostałoby jako oszustwo.

• Jak trudne jest klonowanie?

  Łatwość klonowania - to, czy szanse na powodzenie są duże, czy małe -  zależą od wprawy wykonawców oraz gatunku zwierzęcia. Podczas spotkania w Warszawie prof. Campbell opowiadał, że z nie do końca znanych powodów rzadko komu udaje się klonowanie szczurów, podczas gdy myszy klonuje się łatwo. Choć obecnie naukowcy potrafią klonować krowy, to jeszcze 10 lat temu nastręczało to wielu problemów. Zazwyczaj zabieg klonowania udaje się w od kilkudziesięciu (rzadko) do kilku procent prób. Trzeba pamiętać, że klonowanie polega na bardzo precyzyjnych manipulacjach, na pojedynczych, małych komórkach.  A zobaczyć i móc badać zarodki ssaków umiemy od zaledwie kilkudziesięciu lat.

• Czy da się klonować ludzi?

  Próby klonowania ludzi (Korea Płd.) i bliskich gatunków małp, stosując metodę, dzięki której sklonowano owcę Dolly, miały już miejsce. Te próby się nie udały - nawet jeżeli doszło do podziałów, to nie było ich wiele, zarodek obumierał po 2-3 podziałach.Zgodnie z Powszechną Deklaracją o Genomie Ludzkim i Prawach Człowieka UNESCO "praktyki sprzeczne z godnością człowieka, takie jak klonowanie reprodukcyjne istot ludzkich, nie mogą być dozwolone". Prawo w tej kwestii jest różne regulowane i komentowane w różnych krajach. W opinii wielu naukowców, abstrahując od jakichkolwiek zasad etycznych, zbyt mało wiemy o procesach wczesnej embriogenezy człowieka wiemy, żeby odważyć się na próby klonowania ludzi.

GMO

• Jak wygląda kwestia bezpieczeństwa monokultury uprawy rośliny modyfikowanej genetycznie? Co w przypadku np. zarazy, która dotknie taką uprawę?

  W praktyce, nie ma różnic między monokulturami uprawy roślin GM, a normalnymi. Monokultury upraw GM będą odpowiadać na infekcjemikroorganizmów patogennych lub owadów w sposób identyczny, jak rośliny niemodyfikowane genetycznie. Różnice będą występować jedynie wtedy, gdy modyfikowaną cechą będzie wrażliwość/odporność na infekcje konkretnych patogenów. W tym przypadku odmiany zmodyfikowane będą bardziej odporne. Przykładem jest kukurydza MON 810, nosząca nazwę handlową „YieldGard”. Jest to jedyna dopuszczona do uprawy na terenie Unii Europejskiej modyfikowana genetycznie roślina uprawna. Charakteryzuje się ona zwiększoną odpornością na żerowanie szkodnika owadziego omacnicę prosowiankę (Ostrinia Nubilalis hbn.).

• Kto jest właścicielem rośliny modyfikowanej genetycznie? Czy rolnik zostaje przez to uzależniony od jednego dostawcy nasion?

  Zgodnie z prawodawstwem i ustawą o nasiennictwie, właścicielem jest twórca zarejestrowanej odmiany (np. prywatny wytwórca, który zarejestrował odmianę czy uzyskał na nią patent, firma biotechnologiczna czy agenda państwowa) - bez względu, czy mamy do czynienia z odmianami GM, czy nie. Jednak rolnik ma zawsze prawo do uprawy roślin z wyhodowanego przez siebie materiału. Nie ma jednak prawa do sprzedawania ziarna jako materiału siewnego.

Biotechnologia

Nie zadano jeszcze pytania do tej kategorii