Nauka obywatelska (ang. citizen science) to sposób prowadzenia badań, w którym aktywnie uczestniczą osoby spoza świata nauki. Opiera się na współpracy zawodowych naukowców z ludźmi, którzy chcą włączyć się w proces badawczy.
W praktyce oznacza to wspólne projekty, w których „naukowcy obywatelscy” zbierają dane – prowadzą obserwacje, wykonują pomiary, dokumentują zjawiska lub analizują materiały badawcze. Następnie specjaliści opracowują wyniki i udostępniają je. Wiedza powstaje więc we współpracy i jest dostępna dla wszystkich zainteresowanych. Każdy, niezależnie od wieku czy wykształcenia, może wnieść wartościowy wkład w rozwój nauki i lepiej zrozumieć otaczający świat.
Ważnym punktem do zrozumienia definicji nauki obywatelskiej jest działalność European Citizen Science Association (ECSA), która opracowała 10 zasad nauki obywatelskiej (plik pdf), czyli wytyczne dotyczące m.in. rzetelności, przejrzystości i korzyści, zarówno te wynikające z udziału, jak i tworzenia podobnych projektów.
Choć dziś takie działania często kojarzą się z aplikacjami i internetem, mają znacznie dłuższą tradycję. Przykładem są masowe obserwacje migracji ptaków w Wielkiej Brytanii czy mapowanie kwitnienia roślin w Niemczech. W Polsce jednym z głośniejszych projektów była akcja z 2011 roku, kiedy to przez dwa tygodnie uczestnicy obserwowali nocne niebo i zgłaszali widoczność gwiazd, co pozwoliło stworzyć mapę miejsc sprzyjających obserwacjom astronomicznym.
1. Pozwala prowadzić badania na większą skalę.
Dzięki zaangażowaniu wielu osób można zebrać dane z różnych miejsc i w dłuższym czasie – często w zakresie, który byłby trudny do osiągnięcia wyłącznie przez zespół badawczy. To szczególnie istotne w badaniach środowiskowych, klimatycznych czy przyrodniczych.
2. Zmienia postrzeganie nauki i naukowców
Udział w projekcie badawczym pozwala lepiej zrozumieć, jak powstaje wiedza, na czym polega analiza danych i dlaczego wyniki badań bywają złożone. Osoby uczestniczące w projektach widzą cały proces „od środka”, co sprzyja budowaniu świadomego i krytycznego podejścia do informacji. W Koperniku sprawdzimy, jak doświadczenie osobistego udziału w badaniach naukowych oddziałuje na postawy ludzi wobec nauki i naukowców.
3. Sprzyja otwartości i współodpowiedzialności.
Pokazuje, że tworzenie wiedzy nie jest zarezerwowane wyłącznie dla instytucji naukowych. To wspólne działanie, w którym każdy może mieć swój udział, a jego efekty mogą służyć całemu społeczeństwu.